2. Bujqësia: pse më shumë ushqim nuk solli domosdoshmërisht jetë më të mirë
Bujqësia zakonisht paraqitet si përparim: njerëzit prodhuan më shumë dhe krijuan vendbanime. Harari e vlerëson ndryshimin nga këndvështrimi i njeriut që punonte arën. Sa përfitonte ai nga prodhimi më i madh?
Argumenti i tij mbështetet te dallimi mes suksesit të një specieje dhe mirëqenies së individëve të saj. Bujqësia mund të mbante gjallë më shumë njerëz, edhe kur shumë prej tyre ushqeheshin më pak larmishëm, punonin më rëndë dhe vareshin nga një korrje që mund të dështonte. Rritja e popullsisë nuk provon se secili po jetonte më mirë.
Harari e shqyrton të njëjtin ndryshim nga këndvështrimi i grurit. Njerëzit i pastronin tokën, hiqnin bimët konkurruese, i sillnin ujë dhe e mbronin nga kafshët. Për bimën, përhapja ishte një sukses. Për njerëzit, ajo nënkuptonte organizimin e një pjese gjithnjë e më të madhe të jetës rreth arave.
Formulimi se gruri i zbuti njerëzit e zhvendos vëmendjen te puna që duhej për ta ruajtur prodhimin. Më shumë kontroll mbi një burim ushqimi krijoi edhe më shumë varësi prej tij.
Kur përmirësimet e vogla krijojnë një varësi të madhe
Askush nuk duhej të vendoste menjëherë mes dy mënyrave të plota të jetesës. Pak më shumë kujdes për bimët mund të sillte ushqim shtesë. Qëndrimi më gjatë në një vend e lehtësonte rritjen e fëmijëve; me më shumë fëmijë, nevojitej më shumë ushqim dhe, rrjedhimisht, më shumë punë në ara.
Kështu, prodhimi shtesë mund të përdorej për rritjen e popullsisë në vend që ta bënte jetën më të rehatshme. Kur njerëzit tashmë vareshin nga bujqësia, burimet e mënyrës së mëparshme të jetesës nuk mjaftonin për të gjithë. Kthimi bëhej i vështirë.
Harari e quan këtë kurthi i luksit: një përmirësim që fillimisht duket i zgjedhur mund të kthehet në nevojë dhe pastaj në detyrim. Secili hap mund të ketë arsye të kuptueshme, ndërsa rezultati i përbashkët sjell një jetë që askush nuk e kishte zgjedhur si tërësi.
Edhe mendimi për të ardhmen ndryshoi. Fermeri duhej të siguronte rezervat për muajt e ardhshëm, por teprica mund të merrej nga sundues dhe elita. Prodhimi ushqente shoqëri më të mëdha, ndërsa njeriu që e prodhonte mund të mbetej i pasigurt. Prej këtij dallimi nis shqyrtimi i Hararit për qytetërimin dhe pushtetin.
në thelb
Bujqësia e rriti aftësinë për të ushqyer popullsinë, por krijoi edhe varësi dhe punë të reja. Harari e mat ndryshimin duke parë çfarë ndodhi me jetën e fermerit, krahas numrit të njerëzve.
