4. Si paraja, perandoritë dhe feja lidhën njerëz të ndryshëm
Harari e shqyrton bashkimin njerëzor përmes parasë, perandorive dhe fesë: si mund të bashkëpunojnë shoqëri që organizohen rreth besimeve të ndryshme?
Paraja i zgjidh një kufizim shkëmbimit të drejtpërdrejtë: nevoja ime për një produkt nuk duhet të përkojë me nevojën e prodhuesit për atë që ofroj unë. Por për të funksionuar, të dy duhet të pranojmë mjetin e pagesës. Ai ka vlerë sepse presim që edhe të tjerët ta pranojnë.
Harari shqyrton kalimin nga elbi, që mund të konsumohej, te argjendi, vlera monetare e të cilit mbështetej te pranimi shoqëror. Kjo e bën më të dukshëm ndryshimin: vlera e mjetit të pagesës lidhet me mundësinë për të marrë diçka tjetër në këmbim.
Besimi te paraja mund të mbijetojë edhe mes njerëzve që nuk i besojnë njëri-tjetrit. Harari përmend përdorimin e monedhave përtej dallimeve mes të krishterëve dhe myslimanëve. Nuk kërkohej pajtim fetar për të pranuar pagesën. Ky është kuptimi i tolerancës që ai i atribuon parasë, jo një pretendim se tregu e trajton gjithmonë drejt çdo njeri.
Perandoritë krijuan bashkim përmes pushtetit politik. Në territore me popuj të ndryshëm, ato përhapën ligje, gjuhë dhe praktika të përbashkëta. Harari e ilustron gjurmën e tyre me Numantian: rezistenca ndaj Romës u kujtua më vonë në spanjisht, një gjuhë me prejardhje latine.
Ky shembull shpjegon pse ndikimi i një perandorie mund të mbetet edhe te kultura e atyre që e kundërshtojnë. Një pjesë e trashëgimisë së tyre është formuar brenda saj. Harari e shqyrton këtë vazhdimësi bashkë me pushtimet, shfrytëzimin dhe dhunën që shoqëruan zgjerimin perandorak.
Feja i jepte rendit shoqëror një bazë që besohej se qëndronte mbi dëshirat njerëzore. Në trajtimin e Hararit, një rregull fiton fuqi kur shihet si detyrim ndaj një rendi mbinjerëzor. Besimet me pretendim universal mund të lidhnin njerëz përtej origjinës së tyre dhe të përhapeshin në territore të reja.
Këto procese krijuan sisteme për tregti, qeverisje dhe veprim të përbashkët. Dallimet mbetën, ndërsa bashkëpunimi mund të shtrihej përtej bashkësisë lokale dhe njerëzve që njiheshin personalisht.
në thelb
Paraja mund të lidhë interesa pa bashkuar bindjet; pushteti dhe feja krijojnë forma të tjera lidhjeje. Bashkimi i shoqërive nuk nënkupton se njerëzit humbin dallimet ose trajtohen në mënyrë të barabartë.
