3. Rendi shoqëror: pse rregullat na duken të natyrshme
Teprica bujqësore mund të ushqente qytete, ushtri dhe administrata, por ushqimi nuk mjaftonte për t’i organizuar. Duhej të përcaktohej kush kishte autoritet, kush zotëronte pronën dhe çfarë detyrimesh kishte secili. Harari e lidh këtë problem me nevojën për një rend që pranohet nga shumë njerëz.
Një shembull i tij është krahasimi mes Kodit të Hamurabit dhe Deklaratës Amerikane të Pavarësisë. I pari e organizonte drejtësinë sipas dallimeve të statusit; e dyta shpallte barazi dhe të drejta. Në secilin rast, parimet paraqiteshin si të mbështetura në një autoritet që shkon përtej marrëveshjes së zakonshme njerëzore.
Kodi i Hamurabit e organizonte drejtësinë sipas statusit; Deklarata Amerikane e Pavarësisë shpallte barazi dhe të drejta. Harari i krahason si rende që i paraqesin parimet e tyre të mbështetura në një autoritet përtej marrëveshjes njerëzore.
Forca e rendit nuk vjen vetëm nga ndëshkimi. Ai hyn në edukim, në mënyrën si kuptohet suksesi dhe në dëshirat që njerëzit mësojnë të kenë. Kur një ide merret si e vetëkuptueshme, njerëzit mund ta zbatojnë pa pasur nevojë që dikush t’ua kujtojë vazhdimisht.
Kjo shpjegon edhe pse një individ nuk mund ta heqë lehtësisht një sistem duke pushuar së besuari te ai. Për sa kohë që institucionet dhe njerëzit e tjerë veprojnë sipas tij, ai vazhdon ta kufizojë jetën e individit. Ndryshimi kërkon një mënyrë tjetër organizimi që mund të pranohet bashkërisht.
Njëkohësisht, një shoqëri e madhe ka nevojë të ruajë të dhëna që tejkalojnë kujtesën personale. Regjistrimet e hershme sumeriane të pagesave dhe detyrimeve ilustrojnë rolin e shkrimit në këtë proces. Ai lejonte që administrimi të vazhdonte pavarësisht kujtesës së personit që kishte kryer një veprim.
Duhej edhe një mënyrë për t’i renditur dhe gjetur regjistrimet. Prandaj, shkrimi dhe administrimi zhvilluan kategori me të cilat njerëzit trajtonin pronën, detyrimet dhe njëri-tjetrin. Një rrjet i madh bëhej i menaxhueshëm përmes rregullave dhe të dhënave të përbashkëta.
Por i menaxhueshëm nuk do të thotë i drejtë. Një grup mund të përjashtohet nga arsimi dhe prona, pastaj mungesa e arritjeve të tij të përdoret për të justifikuar përjashtimin. Harari shpjegon kështu si pabarazitë historike riprodhohen dhe përfundojnë duke u trajtuar si dallime natyrore. Organizimi që e fuqizon shoqërinë mund të ruajë njëkohësisht dobësinë e disa anëtarëve të saj.
në thelb
Një rend bëhet i qëndrueshëm kur njerëzit e mësojnë dhe e marrin si të vetëkuptueshëm. Për ta vlerësuar, duhet parë edhe si formohet besimi tek ai dhe cilat pabarazi vazhdon të riprodhojë.
