6. Besimi te rritja dhe mënyra si ai organizon jetën
Paraja mbështetet te besimi se të tjerët do ta pranojnë, ndërsa kredia shton një besim tjetër: se në të ardhmen mund të krijohet vlerë që ende nuk ekziston. Harari e përdor këtë dallim për të shpjeguar rëndësinë e pritjes së rritjes në ekonominë moderne.
Nëse pasuria shihet si një sasi e pandryshueshme, fitimi i një personi duket se duhet të vijë nga humbja e një tjetri. Nëse prodhimi mund të rritet, bëhet e mundur të investosh sot për një rezultat më të madh nesër. Ideja e përparimit krijon një arsye të re për të dhënë kredi.
Ky besim mund të përforcohet nga rezultatet: kredia financon ndërmarrje, ato mund të krijojnë rritje, dhe rritja e bën më të besueshme financimin e mëtejshëm. Harari e lidh këtë proces me shkencën, sepse njohuritë dhe teknologjitë e reja mund të hapin mundësi që më parë nuk ekzistonin.
Fitimi merr kështu edhe një arsyetim moral. Në leximin që Harari i bën Adam Smithit, riinvestimi i fitimeve mund të zgjerojë punën dhe prodhimin, duke lidhur interesin e sipërmarrësit me pasurimin e shoqërisë. Rritja bëhet një qëllim që organizon vendimet dhe pritshmëritë.
Por këtu mbetet pyetja e shpërndarjes. Veprimtaria ekonomike mund të zgjerohet edhe përmes shfrytëzimit dhe pushtimit. Për Hararin, rritja e prodhimit nuk është provë e mjaftueshme se njerëzit që e mundësojnë po trajtohen mirë.
Industria e rriti më tej kapacitetin prodhues përmes makinave dhe energjisë. Harari e shqyrton këtë edhe te kafshët e fermave: një sistem mund të sigurojë ushqim dhe riprodhim, ndërsa kufizon sjelljen dhe lidhjet shoqërore të kafshës. Efikasiteti i prodhimit dhe përvoja e qenies së gjallë mund të ecin në drejtime të ndryshme.
Kjo e rikthen argumentin e bujqësisë në një shkallë tjetër. Shumimi i një specieje nuk garanton jetë të mirë për anëtarët e saj. Edhe kafshët që janë bërë shumë të shumta nën kontrollin njerëzor mund të vuajnë pikërisht brenda sistemit që i mban dhe i riprodhon.
Për të vazhduar prodhimin, duhet të vazhdojë edhe blerja. Harari lidh kërkesën për riinvestim me konsumizmin: prodhuesit nxiten të zgjerojnë aktivitetin, ndërsa konsumatorët të kërkojnë produkte dhe përvoja të reja. Dëshirat bëhen pjesë e funksionimit të ekonomisë.
Shteti dhe tregu marrin përsipër funksione të familjes dhe bashkësisë. Individi fiton më shumë mundësi zgjedhjeje, ndërsa ndryshon rrjeti i mbështetjes nga i cili varet. Për Hararin, kjo marrëveshje historike ka përfitime dhe kosto.
në thelb
Rritja mund ta zgjerojë pasurinë, ndërsa përvoja e punëtorit, konsumatorit ose kafshës së fermës mbetet një çështje tjetër. Harari e ndjek këtë dallim për të treguar kufijtë e matjes së përparimit vetëm përmes prodhimit.
