3. Pse një histori bindëse mund të na largojë nga probabiliteti
Mendja e ka më të lehtë të njohë ngjashmëri sesa të mendojë për shpërndarje statistikore. Kur një përshkrim përputhet me një model që njohim, na duket i mundshëm. Por ngjashmëria dhe probabiliteti janë dy gjëra që mund të japin përgjigje të ndryshme.
Në shembullin e Lindës, Kahneman-i dhe Amos Tversky e përshkruajnë si një grua të angazhuar me çështje të drejtësisë shoqërore. Shumë pjesëmarrës e shohin si më të mundshme që ajo të jetë punonjëse banke dhe aktiviste feministe, sesa që ajo të jetë punonjëse banke.
Përshkrimi i dytë duket më i përshtatshëm për karakterin e saj. Megjithatë, çdo punonjëse banke që është edhe aktiviste është pjesë e grupit të punonjëseve të bankës. Shtimi i një kushti e kufizon grupin. Një histori më e hollësishme mund të duket më bindëse, ndërsa bëhet më pak e mundshme.
Një vështirësi e afërt është neglizhimi i shpeshtësisë bazë. Për të vlerësuar një rast, duhet të dimë edhe sa e zakonshme është dukuria në grupin përkatës. Një përshkrim i gjallë mund ta largojë vëmendjen nga kjo e dhënë, megjithëse ajo është e rëndësishme për përfundimin.
Kahneman-i shqyrton edhe besimin e tepruar te mostrat e vogla. Pak raste mund të prodhojnë rezultate shumë të pazakonta vetëm për shkak të rastësisë. Ne shpesh kërkojmë menjëherë një shpjegim për ndryshimin, para se të pyesim nëse kemi mjaft të dhëna për ta marrë si model të qëndrueshëm.
E njëjta prirje shfaqet te kthimi drejt mesatares. Një rezultat jashtëzakonisht i mirë mund të vijë nga aftësia dhe nga rrethana veçanërisht të favorshme. Herën tjetër, pa të njëjtin kombinim, rezultati mund të jetë më i zakonshëm. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se aftësia ka rënë.
Kahneman-i e ilustron me instruktorët e fluturimit. Ata vërenin se pas kritikës për një performancë të dobët, nxënësit shpesh përmirësoheshin; pas lavdërimit për një performancë shumë të mirë, shpesh përkeqësoheshin. Kjo i shtynte të besonin se kritika funksiononte më mirë.
Por një pjesë e ndryshimit mund të ndodhte edhe pa ndërhyrjen e tyre, për shkak të kthimit drejt një performance më të zakonshme. Shembulli tregon si një lidhje në kohë mund të merret gabimisht si provë shkaku. Për ta gjykuar, duhet të dimë çfarë do të ndodhte edhe pa veprimin që po vlerësojmë.
në thelb
Të mendosh statistikisht kërkon të shohësh përtej rastit që ke përpara: sa e zakonshme është dukuria, sa raste janë vëzhguar dhe sa pjesë e rezultatit mund të vijë nga rastësia.
